Enkola y'obukulembeze obuweereza abantu.
Obukulembeze obuweereza abantu kye kiyitibwa enkola ekulembera gavumenti mu kuweereza abatuuze baayo. Kino kigenderera okukakasa nti abantu bafuna obuweereza obwetaagisa, obwenkanya, n'okutebenkera mu bulamu bwabwe obwa bulijjo. Enkola eno eya gavumenti eyimirira ku nsingi ez'obwenkanya, obutebenkevu, n'okukakasa nti buli muntu afuna eddembe lye awatali kusosolebwa. Enkola eno egenderera okukuuma obulamu obw'abantu bonna n'okukakasa nti buli omu afuna emikisa egyenkanankana mu ggwanga.
Enkola y’Obukulembeze obuweereza abantu kiki?
Obukulembeze obuweereza abantu bukozi bwa gavumenti obukulemberwa abantu abalina obuyinza okukola ebintu eby’enjawulo mu ggwanga. Eno ye nkola ekakasa nti gavumenti eweereza abantu baayo mu ngeri ey’obwenkanya n’obutebenkevu. Kigenderera okukuuma amateeka n’okukakasa nti buli muntu afuna obuweereza obwetaagisa. Enkola eno esingira ddala ku bintu ng’okukuuma ‘Public’ peace, okutumbula ‘Civic’ engagement, n’okuteekawo ‘Order’ mu bantu.
Ekiruubirirwa ekikulu eky’obukulembeze obuweereza abantu kwe kukola n’obwesigwa n’obwenkanya eri abantu bonna. Kino kizingiriramu okukakasa nti enkola zonna eza gavumenti zikolebwa mu ngeri ey’okweyoleka, n’okukakasa nti abantu balina eddoboozi mu ngeri gavumenti gye bakulemberamu. Buli mutendera gw’obukulembeze guno gubaako obuvunaanyizibwa obuliko, okuva ku kutonda ‘Legislation’ okutuuka ku kukola ‘Administration’ ya bulijjo.
Amateeka n’Enkola z’Obutebenkevu
Amateeka kye kisinga okukulembera obukulembeze obuweereza abantu. Mu Ggwanga, ‘Constitution’ y’eyimirira ku ntikko y’amateeka gonna, ng’eraga obuyinza bwa gavumenti n’eddembe ly’abantu. Olukiiko lw’Ababaka, oluyitibwa ‘Parliament’, lwe luteekawo ‘Legislation’ oba amateeka amapya. Amateeka gano galina okugobererwa abantu bonna n’abalala abakola mu gavumenti. Buli ‘Policy’ oba enkola ya gavumenti era egenda mu maaso ng’egoberera amateeka gano.
Enkola z’obutebenkevu ziva mu mateeka gano era zikolebwa okukakasa nti eggwanga lya tebenkevu. ‘Regulation’ oba amateeka amatonotono galina ekigendererwa eky’okuteekawo ‘Order’ mu ngeri eby’obusuubuzi n’obuweereza bwe bikolebwa. Enkola zino zikakasa nti abantu bakola mu ngeri etateeka balala mu kabi era nti buli muntu afuna obwenkanya. Okukola kw’ekitongole kya ‘Executive’ kye kizingiriramu okukakasa nti amateeka n’enkola zino zigobererwa bulungi.
Obwenkanya n’Enkola y’Emmisango
‘Justice’ y’ensonga enkulu mu buli kintu ekikolebwa mu bukulembeze obuweereza abantu. Enkola y’emmisango, oba ‘Judicial’ system, ye ekakasa nti amateeka gagobererwa bulungi era nti buli muntu afuna obwenkanya. ‘Courts’ oba amakooti ge gasinga okukola omulimu guno ogw’okulamula abantu abamenya amateeka oba abalina obutakkaanya. Buli muntu alina ‘Rights’ oba eddembe lye, era amakooti galina okukakasa nti ameddembe gano gakuumibwa.
Enkola y’obwenkanya erina okuba ey’obutebenkevu era ey’obwenkanya, awatali kusosola oba okwesalirawo. Abantu bonna, awatali kifa ku mbeera yaabwe, balina okufuna obwenkanya mu maaso g’amateeka. Kino kizingiriramu okukakasa nti abantu abali mu misango bafuna obubaka obwetaagisa, era nti balina omukisa okweyogerera mu kooti. Okutumbula ‘Public’ trust mu nkola y’obwenkanya kikulu nnyo mu ggwanga lyonna.
Obuvunaanyizibwa bw’Abalamuzi n’Abakulembeze
Abakulembeze abali mu kifo kya ‘Executive’ ne ‘Administration’ balina obuvunaanyizibwa obunene obw’okukuuma ‘Ethics’ oba empisa ez’obulungi mu mirimu gyabwe. Kino kizingiriramu okukola n’obwesigwa, okweyoleka, n’okukakasa nti tebakozesa buyinza bwabwe mu ngeri etali ya bwenkanya. Obukulembeze obulungi buva ku bakulembeze abalina obwesigwa n’abakola mu ngeri etali ya bugwenyufu.
Buli mukulembeze alina okukakasa nti enkola za gavumenti zikolebwa mu ngeri etumbula ‘Public’ good. Kino kizingiriramu okukola n’obwegendereza mu nsonga z’ensimbi, okukakasa nti obuweereza butuuka ku bantu bonna, n’okukuuma ‘Order’ mu miti gw’abakozi. Obuvunaanyizibwa buno bukakasa nti gavumenti ekyusa ebigambo mu bikolwa ebiwulizika eri abantu be yeerayirira okuweereza.
Obukulembeze obuweereza abantu buleeta obutebenkevu n’obwenkanya mu ggwanga. Obwenkanya, amateeka agafugibwa ‘Legislation’ ne ‘Regulation’, ‘Policy’ ezirongooseddwa, n’okukuumibwa kw’eddembe ly’abantu (‘Rights’) byonna bikola awamu okuzimba eggwanga eririmu ‘Civic’ responsibility n’obwenkanya eri buli muntu. Obutereevu mu ‘Judicial’ system, ‘Courts’ ezikola obulungi, ‘Constitution’ ekulembera, ‘Parliament’ ekola amateeka, ‘Executive’ ekola n’obwesigwa, ‘Administration’ ey’obukakkamu, ‘Ethics’ ez’obulungi, n’okukuuma ‘Order’ byonna bya mugaso nnyo. Enkola eno ekakasa nti abantu bafuna obuweereza obwetaagisa era nti balina obulamu obw’ekitiibwa.